ऐतिहासिक व सांस्कृतिक वारसा

१. भौगोलिक माहिती

रत्नागिरी जिल्हा महाराष्ट्राच्या कोकण पट्ट्यातील एक निसर्गरम्य आणि महत्त्वाचा जिल्हा आहे.

• स्थान व विस्तार: हा जिल्हा महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवर असून, त्याचा आकार दक्षिणोत्तर लांबट आहे.
• क्षेत्रफळ: जिल्ह्याचे एकूण क्षेत्रफळ सुमारे ८,२०८ चौ. कि.मी. आहे.
• सीमा:
  • पश्चिम: अरबी समुद्र (सुमारे १६७ कि.मी. लांबीचा समुद्रकिनारा).
  • पूर्व: सह्याद्रीच्या रांगा (पलीकडे सातारा, सांगली व कोल्हापूर जिल्हे).
  • उत्तर: रायगड जिल्हा.
  • दक्षिण: सिंधुदुर्ग जिल्हा.
• नद्या: शास्त्री, बोर, मुचकुंदी, काजळी, सावित्री, वशिष्ठी आणि जगबुडी या प्रमुख नद्या आहेत. या सर्व नद्या सह्याद्रीत उगम पावून अरबी समुद्राला मिळतात.

२. प्रशासकीय रचना

• मुख्यालय: रत्नागिरी शहर.
• ९ तालुके: मंडणगड, दापोली, खेड, गुहागर, चिपळूण, संगमेश्वर, रत्नागिरी, लांजा आणि राजापूर.
• नगरपालिका/परिषदा: रत्नागिरी, चिपळूण, खेड, दापोली, राजापूर इ.

३. अर्थव्यवस्था व कृषी

• कोकणची अर्थव्यवस्था: ‘मनीऑर्डर इकॉनॉमी’ कडून आता पर्यटन आणि बागायती शेतीकडे झुकत आहे.
• प्रमुख पिके:
  • हापूस आंबा (Alphonso Mango): रत्नागिरीचा हापूस जागतिक कीर्तीचा असून त्याला ‘GI Tag’ मिळाला आहे.
  • काजू, कोकम, सुपारी, नारळ आणि फणस.
  • तांदूळ (भात) हे मुख्य अन्न पीक आहे.
• इतर उद्योग: मासेमारी, पर्यटन, आणि फळ प्रक्रिया उद्योग.

४. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी

रत्नागिरीचा इतिहास प्राचीन असून तो मौर्य, सातवाहन, शिलाहार, चालुक्य आणि कदंब यांसारख्या राजवटींशी जोडलेला आहे.

• छत्रपती शिवाजी महाराज: स्वराज्याच्या उभारणीत कोकण किनारपट्टीचे महत्त्व ओळखून महाराजांनी येथे अनेक जलदुर्ग जिंकले आणि आरमाराची उभारणी केली.
• थिबा पॅलेस: ब्रह्मदेशाचा (म्यानमार) शेवटचा राजा ‘थिबा’ याला ब्रिटिशांनी पदच्युत करून रत्नागिरीत नजरकैदेत ठेवले होते. त्याच्यासाठी बांधलेला राजवाडा आजही सुस्थितीत आहे.
• सावरकरांचे कार्य: स्वातंत्र्यवीर सावरकरांनी त्यांच्या स्थानबद्धतेच्या काळात रत्नागिरीत राहून अस्पृश्यता निवारण आणि पतितपावन मंदिराची स्थापना केली.

५. सांस्कृतिक वारसा व पर्यटन

रत्नागिरीची संस्कृती ही ‘कोकणी’ बाजाची असून ती निसर्ग आणि देवाला जोडलेली आहे.

• किल्ले: रत्नदुर्ग (रत्नागिरी), जयगड, गोपाळगड, पूर्णगड, महिपतगड.
• धार्मिक स्थळे:
  • गणपतीपुळे: स्वयंभू गणेश मंदिर आणि सुंदर समुद्रकिनारा.
  • मार्लेश्वर: धबधबा आणि गुहेतील शिवमंदिर (संगमेश्वर).
  • पावस: स्वामी स्वरूपानंदांचा आश्रम.
  • वेळणेश्वर व हेदवी: प्राचीन मंदिरे व किनारे.
• पर्यटन स्थळे: पन्हाळेकाजी लेणी (दापोली), गुहागर व आरे-वेरे समुद्रकिनारा.
• लोककला व सण:
  • शिमगा (होळी): कोकणात गणेशोत्सवापेक्षाही ‘शिमगा’ हा सण मोठ्या उत्साहात साजरा होतो. पालखी नाचवणे हे येथील वैशिष्ट्य आहे.
  • कला: जाखडी नृत्य, नमन, खेळे आणि दशावतार (काही भागात).

६. प्रसिद्ध व्यक्तिमत्त्वे

या भूमीने देशाला अनेक रत्ने दिली आहेत:

• जन्म रत्नागिरीत झाला:
  • लोकमान्य टिळक: (जन्म: चिखली, ता. दापोली/रत्नागिरी).
  • महर्षी धोंडो केशव कर्वे: (जन्म: शेर्वली, ता. मुरुड/दापोली).
  • साने गुरुजी: (जन्म: पालगड, ता. दापोली).
  • कवी केशवसुत: (मराठी काव्याचे जनक).
• रत्नागिरीशी घनिष्ठ संबंध:
  • डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: (मूळ गाव आंबडवे, ता. मंडणगड).
  • स्वातंत्र्यवीर सावरकर: (कर्मभूमी – रत्नागिरीत सामाजिक क्रांती केली).