रत्नागिरी हा भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवर वसलेला महाराष्ट्र राज्यातील एक प्रमुख जिल्हा आहे. हा जिल्हा १६.३० अंश ते १८.०४ अंश उत्तर अक्षांश आणि ७३.०२ अंश ते ७३.५३ पूर्व रेखांश या पट्ट्यात येतो. जिल्ह्याचे एकूण भौगोलिक क्षेत्र ८,२०८ चौ. कि.मी. आहे. जिल्ह्याचा विस्तार उत्तर-दक्षिण सुमारे १८० कि.मी. (रस्त्याने सुमारे २२५ कि.मी.) आणि पूर्व-पश्चिम सुमारे ६४ कि.मी. आहे.
सीमा:
- पूर्व: सह्याद्रीच्या पर्वतरांगा (पलीकडे सातारा, सांगली आणि कोल्हापूर जिल्हे).
- पश्चिम: अरबी समुद्र.
- उत्तर: रायगड जिल्हा.
- दक्षिण: सिंधुदुर्ग जिल्हा.
भौगोलिक रचना (तीन प्रमुख विभाग)
रत्नागिरी जिल्ह्याची भौगोलिक रचना प्रामुख्याने तीन भागांत विभागली जाते:
१. किनारपट्टीचा प्रदेश (खलाटी): हा प्रदेश अरबी समुद्राला लागून असून, साधारणतः १० ते १५ कि.मी. रुंदीचा आहे. हा भाग सखल असून येथे सरासरी २५०० मि.मी. पाऊस पडतो.
- वैशिष्ट्ये: असंख्य पुळणी (Beaches), खाड्या, सागरी किल्ले आणि बंदरे.
- अर्थव्यवस्था: मासेमारी, नारळ-सुपारीच्या बागा आणि पर्यटन. गणपतीपुळे, पावस, वेळणेश्वर यांसारखी धार्मिक व पर्यटन स्थळे याच भागात आहेत.
२. डोंगरी प्रदेश (वलाटी/सह्याद्रीचा उतार): हा भाग सह्याद्री पर्वताच्या रांगांना लागून असून, तो समुद्रसपाटीपासून अधिक उंचीवर आहे. येथे पावसाचे प्रमाण सर्वाधिक (सुमारे ३५०० मि.मी. पेक्षा जास्त) असते.
- वैशिष्ट्ये: दाट जंगले, घाट रस्ते, धबधबे आणि वन्यजीवन.
- पर्यटन: ट्रेकिंग, जंगल सफारी आणि निसर्ग पर्यटन. आंबा घाट, विशाळगड परिसर याच पट्ट्यात येतात.
३. मध्यवर्ती प्रदेश: किनारपट्टी आणि सह्याद्री यांच्या मधला हा भाग मध्यम उंचीचा आहे.
- संपर्क सुविधा: मुंबई-गोवा महामार्ग (NH-66) आणि कोकण रेल्वे मार्ग याच भागातून जातात, ज्यामुळे जिल्ह्याचा संपर्क सुलभ झाला आहे. येथे आता औद्योगिक व व्यापारी वस्त्यांचा विकास होत आहे.
नद्या आणि जलसंपत्ती
रत्नागिरी जिल्ह्यातून वाहणाऱ्या नद्या प्रामुख्याने सह्याद्री पर्वतात उगम पावून पश्चिमेकडे अरबी समुद्राला मिळतात.
- प्रमुख नद्या: सावित्री, वशिष्ठी, शास्त्री, जगबुडी, बाव, काजळी (रत्नागिरी शहरांजवळ), मुचकुंदी आणि जैतापूर.
- वैशिष्ट्ये: या नद्यांचे पात्र रुंद नसून त्या वेगाने वाहतात. नद्यांच्या मुखाशी खाड्या निर्माण झाल्या आहेत, ज्यांचा वापर काही प्रमाणात जलवाहतुकीसाठी होतो (उदा. दाभोळ, जयगड, बाणकोट खाडी).
डोंगररांगा
जिल्ह्याच्या पूर्व सीमेवर सह्याद्रीच्या उत्तुंग रांगा आहेत. या भागातील शिखरांची सरासरी उंची ६०० ते १२०० मीटर आहे. कोकणातून घाटमाथ्यावर (सातारा/कोल्हापूर) जाण्यासाठी कुंभार्ली, आंबा, कशेडी यांसारखे घाट ओलांडावे लागतात.
वनसंपदा (Forest)
रत्नागिरी जिल्ह्याचा बराचसा भाग वनांनी आच्छादलेला आहे.
- वृक्षसंपदा: साग, ऐन, किंजळ, खैर, जांभूळ, आंबा, काजू, फणस आणि बांबू.
- वनक्षेत्र: शासकीय नोंदीनुसार, जिल्ह्याच्या एकूण क्षेत्रफळापैकी सुमारे ४८% भाग हा वनाखाली किंवा पडिक जमिनीखाली येतो, ज्यामुळे येथे जैवविविधता मुबलक आहे.
कृषी क्षेत्र
जिल्ह्याची अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने शेती आणि बागायतीवर अवलंबून आहे.
- प्रमुख पिके: भात (तांदूळ), नाचणी.
- बागायती पिके: हापूस आंबा (जागतिक प्रसिद्धी), काजू, नारळ, सुपारी, कोकम आणि फणस.